Çin çayı terimleri sözlüğü
Çin çayı terimleri, fincanda hissettiğinizi anlatmayı ve etiketi okumayı kolaylaştırır. Yine de bir terim tek başına kaliteyi ya da kökeni kanıtlamaz. Aşağıda en sık karşılaşacağınız sözcükleri ve ne anlattıklarını bulacaksınız.
Çay tepsisinde gaiwan, servis sürahisi ve fincanlar.
Fotoğraf: Il lupa · CC BY-SA 4.0Tat ve ağızdaki his
Hui gan (回甘), yudumdan sonra ağızda beliren tatlılıktır. Acılığın ardından daha belirgin gelebilir, ama belli bir sırası ya da saniyeyle ölçülen bir süresi yoktur.
Sheng jin (生津), ağzın sulanması, tükürüğün arttığını hissetmektir. Tatlılıkla aynı şey sayılmaz ve yaprağın yaşlı ağaçtan toplandığını kanıtlamaz.
Ku (苦) acılık demektir. Se (涩) ise ağzı kurutup büzen burukluk. İkisi aynı yudumda bulunabilir ama ayrı duyumlardır. Tadım notlarındaki hua (化), acılığın ya da burukluğun azalıp yumuşamasıdır, ortada gerçekten şekere dönüşen bir şey yoktur.
Bitiş ve çayın bıraktığı his
Yun (韵), çayın genel karakteri, geride bıraktığı izlenimdir. Wuyi kaya oolongları için yan yun (岩韵), Tieguanyin için guanyin yun (观音韵) ya da yin yun denir. Bunlar tadımda kullanılan kavramlardır, coğrafi kökeni test etmeye yaramaz. “Kaya ezgisi” diye bir şey duyunca fincanda belli bir kayanın minerallerini tanıyacağınızı düşünmeyin.
Hou yun (喉韵), yudumdan sonra boğazda kalan histir ve kişiden kişiye değişebilir.
Cha qi (茶气), çayın insanda bıraktığı öznel etkiye verilen geleneksel addır. Herkesin kabul ettiği, ölçülebilen bir kalite ölçeği yoktur. Cha zui (茶醉), yani “çay sarhoşluğu”, çaydan sonra gelen bulantı ya da baş dönmesi gibi rahatsızlıkların gündelik adıdır. Kendinizi kötü hissederseniz çayı bırakın. Tadım uğruna buna katlanmaya değmez.
Bitki ve hasat zamanı
Gu shu (古树) “yaşlı ağaçlar” demektir. Etikette gördüğünüzde bunu kullanılan yaprak hakkında bir iddia olarak okuyun, nereden toplandığını ve ağaçların yaşının nasıl belirlendiğini sorun.
Dancong (单丛), Guangdong’un Chaozhou bölgesindeki Fenghuang oolonglarının adıdır. Adın geçmişi tek tek bitkilere uzansa da bugün satılan her partinin tek bir ağaçtan geldiğinin garantisi yoktur. Tek bitkiden toplanan yaprak için ayrı bir ifade kullanılır, dan zhu (单株).
Mingqian (明前), yaklaşık 4–5 Nisan’a denk gelen Qingming’den önce toplanmış demektir. Bir hasat dönemini gösterir, her çay için en üst kalite sınıfı sayılmaz.
İşleme aşamaları
Sha qing (杀青), yani fiksasyon, oksidasyonda rol oynayan enzimlerin etkinliğini ısıyla düşürme işlemidir. Amaç sterilizasyon değildir.
Men huang (闷黄), sarı çay yapılırken fiksasyondan sonra yaprağın sıcak ve nemli ortamda bekletilmesidir.
Wo dui (渥堆), nemlendirilen çayın yığın hâlinde, mikroorganizmaların da işe karıştığı bir süreçten geçirilmesidir. Shu pu-erh de güneşte kurutulmuş mao cha’dan bu yolla yapılır. Hazır sheng pu-erh’i uzun süre saklamak ise başka bir iştir.
Demleme ve çay takımı
Gaiwan (盖碗), çoğunlukla bir tabakla birlikte gelen kapaklı kâsedir. İçinde çay demlenir ya da doğrudan ondan içilir. Gongdaobei (公道杯) servis sürahisidir. Demi önce buraya boşaltırsanız fincanlara aşağı yukarı aynı koyulukta çay dağıtırsınız.
Zi sha (紫砂), Yixing’le anılan kil ve seramik grubunun adıdır, hepsi de mor renkte değildir. Bao jiang (包浆) kullanıldıkça yüzeyde oluşan patinadır. Demliğin yaşını ya da gerçekliğini kanıtlamaz, bunun için içinde kirli tortu biriktirmek de gerekmez.
Cha tang (茶汤) demlenmiş çayın kendisidir. Ye di (叶底) ise demlemeden sonra kalan yapraklardır. Yaprağın biçimine ve olgunluğuna bakmak için işe yarar, ağaç yaşını kanıtlamak için değil.
Xi cha (洗茶), demlemeden önce yapılan kısa durulamadır. Her çayda gerekmez, pestisitleri ya da kafeini gidereceği de garanti değildir. Gongfu cha (功夫茶; ayrıca 工夫茶), çayı küçük porsiyonlar hâlinde özenle demleme yoludur. Genelde suya oranla daha çok yaprak konur ve art arda kısa demlemeler yapılır.
Sorular ve cevaplar
İyi bir çayda bu terimlerin hepsini hissetmem gerekir mi?
Hayır. Terimler kendi izlenimlerinizi anlatmanıza yardım etsin, o kadar. “Yudumdan sonra tatlılık kalıyor, ağzı hafifçe kurutuyor” gibi bir not da gayet yeterli.
Hui gan ya da cha qi kaliteyi kanıtlar mı?
Hayır, tek bir duyum buna yetmez. Kokuya, tada, demlemeler boyunca çayın nasıl değiştiğine ve hoşunuza gidip gitmediğine birlikte bakın. Kökeni doğrulamak içinse parti bilgisi gerekir.
İlgili çaylar
Ayrıca bakınız
Çin çayı rehberleri