Çin çayı sözlüğü
Çay kültüründen 24 terim, gaiwan ve gongfu cha’dan cha qi ve hui gan’a kadar. Her biri için açık bir tanım ve pratik notlar.
- Gaiwan — Gaiwan (盖碗), kapaklı bir kâsedir ve çoğu zaman bir tabakla birlikte gelir. İçinde çay demleyip başka bir kaba süzebilir ya da doğrudan kâseden içebilirsiniz.
- Gongfu cha — Gongfu cha (工夫茶), çayı küçük porsiyonlar hâlinde özenle demleme geleneğidir. Suya oranla bol yaprak kullanılır, kısa demlemeler art arda gelir.
- Hui gan — Hui gan (回甘), çoğunlukla “geri dönen tatlılık” diye çevrilir. Çaydan bir yudum aldıktan sonra ağızda beliren hafif tatlı tada verilen addır.
- Cha qi — Cha qi (茶气), kelime anlamıyla “çayın enerjisi”, çay içerken ve sonrasında duyulan öznel hisler için kullanılan geleneksel bir ifadedir. Anlamı kişiden kişiye, yazardan yazara değişir.
- Sheng pu-erh — Sheng pu-erh (普洱生茶), Yunnan’ın büyük yapraklı çaylarından yapılır ve shu üretimindeki nemli yığın işleminden geçmez. Genç hâliyle içilebilir, yıllanmaya da bırakılabilir.
- Shu pu-erh — Shu pu-erh (普洱熟茶), güneşte kurutulmuş Yunnan çayını nemli yığın işleminden geçirerek yapılır. Demi koyudur, notaları çoğunlukla odunsu, topraksı ya da tatlımsıdır.
- Gu shu — Gu shu (古树), “yaşlı ağaçlar” anlamına gelir. Daha çok pu-erh açıklamalarında görülür ve partinin toplandığı çay bitkilerinin yaşına dair bir iddiadır.
- Yixing seramiği — Jiangsu’daki Yixing (宜兴), zisha demlikleriyle ünlüdür. Bunlar çoğunlukla sırsız, pişmiş seramik kaplardır. Zisha adı altında farklı killer ve renkler toplanır.
- Mingqian — Mingqian (明前), Qingming’den, yani yaklaşık 4–5 Nisan’dan önce toplanan çay demektir. Daha çok Longjing gibi bahar yeşil çaylarının açıklamalarında karşınıza çıkar.
- GABA ve GABA çayı — GABA, gama-aminobütirik asidin kısaltmasıdır. GABA çayı, yapraktaki bu maddenin miktarını artırmak için özel bir işlemden geçirilir. Adı bir botanik kültivara değil, işleme yöntemine işaret eder.
- Teruar — Teruar, çayın yetiştiği yerin koşullarının toplamıdır: toprak, iklim, arazinin yapısı, rakım ve çevre. Çin çayı yazılarında geçen shanchang (山场) ise belli bir yetişme yerini anlatır.
- Yancha — Yancha (岩茶), yani kaya çayı, Fujian’ın Wuyishan bölgesinden gelen oolonglara verilen addır. Rou Gui, Shui Xian ve Da Hong Pao tanınmış örnekleridir.
- Dancong — Dancong, Guangdong eyaletinde Chaozhou kentine bağlı Fenghuang bölgesinin oolonglarına verilen addır. Bu çaylar birbirinden çok farklı çiçek ve meyve kokularıyla tanınır.
- Wo dui — Wo dui (渥堆), nemlendirilen çayın yığın hâlinde bekletilip mikroorganizmalarla işlenmesidir. Shu pu-erh üretiminin ana aşamalarından biridir, benzer yöntemlere başka koyu çaylarda da rastlanır.
- Bing cha — çay keki — Bing cha (饼茶), yuvarlak bir disk şeklinde preslenmiş çaydır. Pu-erh’te yaygındır, beyaz çay gibi başka çaylar da bu biçimde preslenir.
- Mao cha — Mao cha (毛茶), ilk işlemeden ve kurutmadan geçmiş ama son işlemleri henüz yapılmamış çaydır. Terim pu-erh’e özgü değildir, başka çay kategorilerinde de kullanılır.
- Wuxing — Beş Evre — Wuxing (五行), birbirine bağlı beş kavramdan oluşan geleneksel bir Çin sistemidir: ağaç, ateş, toprak, metal ve su. Bu sitede bu beş imge çay kataloğunu düzenlemeye yarar.
- Cha dao — Cha dao (茶道), yani “çayın yolu”, çay kültüründe demleme becerisini, estetiği, misafirperverliği ve çay içerken gösterilen özeni bir arada anlatan kavramdır.
- Kısa demlemeler — Kısa demlemelerde aynı yaprak art arda birkaç kez demlenir ve her seferinde çay tamamen süzülür. Uzun demlemeye kıyasla genellikle küçük bir kap ve su başına daha çok yaprak kullanılır.
- Gongdaobei — servis sürahisi — Gongdaobei (公道杯) ya da chahai, demlenen çayın aktarıldığı kaptır. Çay gaiwandan veya demlikten önce buraya süzülür, sonra fincanlara dağıtılır.
- Sha qing — ısıyla sabitleme — Sha qing (杀青), yapraktaki oksidasyona katılan enzimlerin etkinliğini ısıyla azaltma işlemidir. Yeşil ve sarı çay, oolong ve pu-erh hammaddesi üretiminde önemli bir adımdır.
- Çayın oksidasyonu — Çay üretiminde oksidasyon, yapraktaki maddelerin oksijenle tepkimeye girmesidir. Bu süreçte yaprağın kendi enzimleri de rol oynar, çayın rengi ve tadı değişir. Üretici bu değişimi işleme adımlarıyla yönlendirir.
- Camellia sinensis — çay bitkisi — Camellia sinensis, çaygiller familyasından herdem yeşil bir çalı ya da ağaçtır. Çay yapımında kullanılan yaprak ve tomurcukların başlıca kaynağı bu bitkidir.
- Gaoshan — yüksek dağ çayı — Gaoshan cha (高山茶), yüksek dağ çayı anlamına gelir. Tayvan’daki çay ticaretinde genellikle yaklaşık 1.000 m ve daha yüksekteki bahçelerin çayına, çoğunlukla da oolonga denir. Kültivar adı değildir.